منتقدان
در همان روزهایی که آمارها در مورد بازسازی بم توسط دولت جدید ارائه می شد و انتقادات بمی ها در مورد روند بازسازی به حساب عمق ویرانی ها و برخی توقعات بیش از حد شهروندان گذاشته می شد اعضای یک انجمن غیر دولتی که تحصیلکرده های شهر بم آن را تشکیل داده اند به تشریح دلایل انتقادات خود از روند بازسازی بم پرداختند.
مهندس کامکار مدیر کارگروه عمران این انجمن با انتقاد از کند شدن روند بازسازی بم گفت: "هزینه های این کندی حرکت را مردم بم می پردازند."
وی تصریح کرد:" قیمت تمام شده هر متر مربع ساختمان در سال 83 در شهر بم حدود 140 هزار تومان بود که تورم موجود باعث شده است قیمت تمام شده به متری 200 هزار تومان برسد که افزایش قیمت فولاد و آهن نیز بر این موضوع اثر بد زیادی گذاشته است ."
کامکار در ادامه با اشاره به آمار رسمی ستاد بازسازی بم در مورد صدور پروانه های ساختمانی گفت:" اگر این آمار صحت داشته باشد تا پایان 85 بازسازی کامل شهر بم برخلاف و عده های داده شده عملی نخواهد شد ."
وی در مورد واحد های تجاری نیز گفت:" تعداد معدودی واحد تجاری از حدود 5 هزار واحد تجاری به طور کامل ساخته شده است که آمار جالب توجهی نیست ."
کامکار تاکید کرد:" نگران این هستیم که بگویند بازسازی بم تمام شده است اما این اتفاق نیفتاده باشد." این عضو انجمن حامی بم در ادامه گفت:" سیستم نظارت بر استحکام ساختمان نیز به خوبی عمل نمی کند و بخشی از ناظرین ساخت و سازها خودشان در بم پیمانکارند که باعث ایجاد و اختلاط کاری ، کندی کار و سوار شدن هزینه های اضافی بر مردم بم شده است ."
مهندس کامکار پیشنهاد کرد:" سقف وام اعطایی برای بازسازی به مردم بم حداقل 5 میلیون تومان افزایش یابد ، دوره تنفس وام های پرداختی قبلی تمدید شود، رئیس جمهور اگر به بم آمد وقت بیشتری صرف بازدید از مناطق مرکزی شهر بم بکند و نیروی کار فعال و فنآور برای تداوم بهتر روند بازسازی به شهر بم جذب شود."
مدیر کار گروه کشاورزی و محیط زیست انجمن حامی نیز گفت:" بعد از هر زلزله مخرب ، مدیریت بحران وظیفه ای مهم در جمع آوری به موقع نخاله های ساختمانی دارد که متاسفانه این مورد در بم به صورت مطلوب کامل انجام نشد."
مهندس جزینی زاده، تصریح کرد:" اکثر نخاله های ساختمانی روی سفره های آب زیر زمینی تخلیه شده و تخلیه این نخاله ها در نزدیکی مناطق مسکونی ضمن بر هم زدن چشم اندازهای طبیعی، مشکلات بهداشتی به وجود آورده است. علاوه بر این تخلیه این نخاله ها در مسیر باد های غالب شهر بم، هزینه های بهداشتی زیادی بر مردم تحمیل کرده است."
مدیرکل سابق محیط زیست استان کرمان در ادامه گفت:" حدود 227 واحد صنعتی ، تولیدی و خدماتی روی سفره آب شرب بم ساخته شده است که روزانه 6900 لیتر فاضلاب را وارد آب های زیر زمینی منطقه می کند."
مهندس جزینی زاده با اشاره به اینکه در بسیاری واحد های ساخته شده حتی " سپتیک تانک " نیز وجود ندارد گفت:" یکی از زیر ساخت های اصلی، حفظ سلامت مردم است و یکی ا زخواسته های عمده مردم بم این است که سیستم تصفیه فاضلاب بم اجرا شود اما تا کنون این اتفاق نیفتاده است."
وی هشدار داد:" ذرات معلق در برخی مناطق بم بسیار بیش از حد استاندار است که باعث افزایش بیماریهای تنفسی شده است و باید خاک روبی و جمع آوری نخاله های ساختمانی در بم به نحوه بهتری انجام شود."
دکتر نیکیان یکی از متخصصان بهداشتی انجمن حامی نیز گفت:"هنوز هزاران تن آوار در شهر بم وجود دارد و اگر مردم خودشان مشارکت کنند، در امر تخلیه نخاله ها و رسیدن به وضعیت مطلوب بهداشتی موفق تر خواهیم بود."
وی با اشاره به اینکه آب سالم آشامیدنی در شهرها و روستاهای بم باید تامین شود گفت :"به دلیل عدم اتمام روند بازسازی، بایستی در شهر و روستاهای زلزله زده حمام و توالت بهداشتی ایجاد شود، زباله ها به صورت منظم جمع آوری شود و بر بهداشت مواد غذایی نظارت ویژه شود." وی همچنین افزود:"مبارزه جدی تر با بیماری سالک و دفع حشرات موذی باید در دستور کار قرار گیرد و بیماری های روانی و اعتیاد خصوصا در میان جوانان بمی کنترل شود که روند نگران کننده ای یافته است."
مسئول کارگروه امنیت انجمن حامی بم گفت:"برای ایجاد امنیت روانی برای شهروندان بمی باید ابتدا امنیت فیزیکی ایجاد کرد و تا زمانی که شهر به طور کامل بازسازی نشود و حدود ان مشخص نشود این امنیت حاصل نمی شود."سرهنگ افشار افزود:"علاوه بر آن باید برای شهروندان، شغل و درآمد ایجاد شود تا کارهای خلاف کاهش یابد ضمن اینکه نیروی انتظامی نیز باید در مناطق مختلف حضور پر رنگی داشته باشد تا احساس امنیت بیشتری نیز در بم فراهم شود."
اما چندی پیش از سوی یکی از اعضای انجمن حامی بم صحبتی از طرف یکی از نمایندگان استان کرمان در مجلس نقل شدکه هیچگاه کسی با وجود انعکاس در نشریات کرمان آن را تکذیب نکرد و می تواند برای بسیاری از کسانی که روند بازسازی شهر بم را دنبال می کنند جالب توجه باشد: "تا کنون به ازاء هر خانواده بمی 50 میلیون تومان اعتبار به بم آمده است ."
وی در این مورد افزوده بود:"اگر از این پول 30 میلیون تومان به هر خانواده بمی می دادند و 20 میلیون تومان نیز خرج زیرساختها می شد ، اکنون شهر از نظر بازسازی کامل شده بود . مسئولان کشور باید در این زمنیه پاسخ شفاف بدهند تا دیوار های بی اعتمادی میان مردم و مسوولان بلند تر نشود."
مسوولان
این اظهارات در حالی است که مسوول ستاد بازسازی بم بدون اینکه در مورد انتقادات بسیاری از شهروندان بمی در زمینه روند بازسازی توضیح دهد می گوید:" : ۲۵ هزار واحد روستایی و ۱۳ هزار واحد شهری تا پایان امسال در بم ساخته و تحویل داده می شود."
نصرالله دهقانی می افزاید:" ۲۵ هزار واحد روستایی تا پایان سال ۸۴ ساخته و تحویل شد. همچنین از مجموع احداث ۲۵ هزار واحد مسکونی در بم تا کنون ۱۲ هزار واحد احداث شده است."وی در خصوص میزان پیشرفت عملیات ساخت و تحویل واحدهای شهری و روستایی بم، خاطرنشان می کند:" مجموع پروژه های عمران شهری و روستایی بم تا کنون ۷۶ درصد پیشرفت داشته و پیش بینی می شود اجرای این پروژه ها تا پایان امسال ۹۷ درصد پیشرفت کمی و کیفی داشته باشد."
رئیس ستاد بازسازی مناطق زلزله زده بم به پیشرفت ۷۵ درصدی این ستاد در رابطه با بازسازی و احداث ساختمان های اداری اشاره کرد ه و می گوید:" خوشبختانه روند توسعه کمی و کیفی در این بخش قابل قبول بوده است."
دهقانی مهمترین مشکل ساخت و ساز در بم را نوسانات قیمت آهن می داند:" با توجه به تلاشهای صورت گرفته در بخش عرضه و فروش مصالح ساختمانی با قیمت مصوب اما همچنان بالا بودن قیمت آهن عمده ترین مشکل ساخت و ساز در این شهر است."
اما وی در رابطه با احداث راه های درون شهری و برون شهری اظهار می دارد :" تا کنون در زمینه احداث جادههای برون شهری کار جدی صورت نگرفته و به لحاظ عمران درون شهری نیز همچنان از برنامه تفصیلی عقب هستیم."
رئیس ستاد بازسازی مناطق زلزله زده بم با اشاره به پیشرفت فیزیکی بخش آموزش در بم عنوان می کند:" با اعتبارات تخصیص یافته به این بخش، تا فرا رسیدن سومین سالگرد وقوع زلزله بم به پیشرفت ۱۰۰ درصدی در بخش آموزشی دست پیدا خواهیم کرد."
در این میان دهقانی روند توسعه کمی و کیفی فضاهای بهداشتی در بم را کند می داند و پیش بینی می کند تا ۱۰ سال آینده فضای بهداشتی مورد نیاز برای ارایه خدمات به ساکنین بم احداث شود."
در این حال وزیر مسکن و شهرسازی، وعده داد تا پایان امسال 25 هزارمین واحد مسکونی شهرستان بم به بهره برداری برسد.
محمد سعیدی کیا در مراسم افتتاح 12هزارمین واحد مسکونی بم ، اظهار داشت: "روند بازسازی بم تا حد قابل قبولی پیشرفت داشته و امیدواریم بخش اعظم پروژه های عمرانی این شهرستان که طی دو سال اخیر نیمه کاره مانده و یا در دست احداث است ، به مرحله اجرایی و بهره برداری برسد."
وزیر مسکن و شهرسازی همچنین اعلام کرد: "با توجه به طولانی شدن زمان به نتیجه رسیدن بسیاری از طرح های عمرانی ، تا پایان امسال ساخت و بازسازی واحدهای مسکونی و تجاری شهرستان بم و بروات به اتمام می رسد."
سعیدی کیا، با اشاره به تعویق چند ماهه اجرای پروژه های عمرانی بم، اظهار داشت:"متاسفانه به علت عدم تخصیص اعتبارات برخی از پروژه های عمرانی بم که می بایست تا الان به مرحله بهره برداری می رسید، به حالت معلق درآمده و زمان بهره برداری از آن به طول انجامیده است."
وزیر مسکن و شهرسازی تصریح کرد:"هم اکنون 47 درصد کل پروژه های ساخت واحدهای مسکونی در بم به پایان رسیده و شناسنامه فنی مهندسی برای اکثر واحدها صادر شده است."
معاون اول رئیس جمهور نیز در سفر یک روزه خود به شهرستان بم ، خواسته های جمعی مردم این شهرستان را به رغم تناقض با ضوابط و مقررات ، به حق دانست و گفت:" حق همیشه با مردم است ، بنابراین تقاضاهای جمعی شهروندان باید مورد به مورد بررسی و تا حد امکان مساعدت شود."
پرویز داودی در جلسه ستاد بازسازی مناطق زلزله زده بم روند بازسازی مناطق آسیب دیده بم را امیدوارکننده دانست و افزود: "در حالی که تلاش بسیار خوبی از سوی مدیران استانی صورت می گیرد اما نواقص کار بسیار بالا بوده و سرعت انجام عملیات بازسازی کافی نیست."وی با اشاره به سفرهای استانی دولت نهم ، اضافه کرد:" فکر ایجاد عدالت اقتصادی و تمرکز زدایی منابع از برخی شهرها به تمامی استانها منجر به ایجاد روحیه تلاش و خدمت گذاری بدون توقف مسئولان در استان ها شده و امروز بعد از گذشت یک سال از عملکرد دولت نهم قدم های مثبتی در جهت کاهش محرومیت زدایی از بسیاری از استان ها برداشته شده است."
اما استاندار کرمان در زمینه بازسازی بم از مسولان دیگر خوش بین تر به نظر می رسد. عبدالمحمد رئوفی نژاد با اشاره به عملکرد قابل قبول دولت نهم در بازسازی و احیای شهرستان بم، می گوید:"خوشبختانه با وفاق ، همدلی و همکاری تنگاتنگ مدیران استانی و شهرستانی بم و سفر استانی مسئولان مربوطه به این شهرستان، امروز مشکل عمده ای در بحث بازسازی بم وجود ندارد".
وی می افزاید:" تا کنون 27 هزار واحد مسکونی در بم احداث شده ، به گونه ای که 76 درصد پروژه های عمرانی تکمیل ، بازسازی و ساخته شده است."
وی با اذعان بر اینکه حق یک نفر هم در شهرستان بم و بروات در بحث زلزله و بازسازی پایمال نشده است ، تصریح می کند:"اگر کسی هم نسبت به احقاق حقوق خود در این زمینه معترض بوده باشد ، به دلیل انتظارات مضاعفی است که نسبت به دریافت تسهیلات ارایه شده دارد."
استاندار کرمان در رابطه با میزان پیشرفت در بازسازی بم و ارایه خدمات شهری ، عنوان می دارد: "تاکنون 76 درصد پروژه های شهری تکمیل و بازسازی شده و نیز در بخش خدمات شهری 83 پیشرفت حاصل شده که در قالب 23 پروژه در بم و بروات دنبال می شود."
وی ، تامین گاز مورد نیاز شهروندان بم را از مهم ترین اولویت های پروژه های عمرانی دانسته و می گوید:"طی درخواست های مکتوب شهروندان به استانداری و ستاد بازسازی شهرستان بم ، امیدواریم همزمان با اجرای پروژه های آب و برق ، خط انتقال گاز را از ماهان به بم ایجاد کنیم."
رئوفی نژاد در خصوص پروژه جاده های برون شهری بم ، یادآور می شود: "رسیدگی به وضعیت باند دوم جاده بم - کرمان از مهم ترین برنامه های این ستاد است ، چرا که میزان تلفات در این جاده بسیار بالا بوده و باید هر چه سریع تر معضلات این بخش رفع شود. همچنین جاده های کرمان - بم و بم - رستم آباد در آینده نه چندان دور اصلاح می شود."
شهروندان
شهروندان اما در این میان اکثرا از وضعیت حرکتی بازسازی بم رضایت کامل ندارند. یکی از این شهروندان می گوید:" روند بازسازی شهر بم با گذشت بیش از 2 سال بسیار کند پیش می رود و با وجود مبالغ هنگفتی که در طی همان روزها از کمک های داخلی و بین المللی جمع آوری شد٬ اما هنوز هم مردم بم در سختی و تنگنا قرار دارند."
او می افزاید:" بنا به گفته وزیر مسکن و شهرسازی و اظهار امیدواری ایشان در نشست ستاد بازسازی بم٬ بازسازی شهر در انتهای سال 1385 پایان می یابد اما با توجه به اظهار نظر برخی مسئولین دیگر و آنچه که می بینیم در مورد بازسازی به موقع بم دچار شک و تردید می شویم."
یکی دیگر از شهروندان، مدیریت چندگانه در شهر بم و نبود نماینده ای از بم در مجلس را دلیل کندی در روند بازسازی این شهر می داند و معتقد است:" دولت و مجلس باید با مدیریت صحیح به این چندگانگی در مدیریت شهر انسجام بخشند."
او می افزاید:"نکته قابل توجه در اینجاست که مدیریت های چندگانه٬ با وجود همگرایی دولت و مجلس چگونه شکل می گیرد؟ چه کسانی یا ارگان هایی باعث می شوند تا روند بازسازی بم کند باشد و چرا برخورد نمی شود؟"
یک خبرنگار فعال در شهر بم نیز می گوید:"یکی از مشکلاتی که ذهن مردم را درگیر کرده است صحبتهای برخی از مسوولین است که از شهر بم بازدید می کنند. به عنوان مثال معاون اول رییس جمهور در در سفر اخیر خود به بم در گفتگو با شبکه خبری استان کرمان می گوید « به تمامی درخواستهای مردم بم رسیدگی شده است.» شهری که با توجه به موقعیت بحرانی می بایست بیش از این مورد توجه مسولان قرار می گرفت با چنین صحبتهایی به سمت فراموشی سوق داده می شود و احساس می شود که مشکلات آن حل شده است در حالیکه رسیدگی به مشکلات مردم بم با وضعیت فعلی به این سادگی نخواهد بود."
یکی از مشکلات دیگری که عنوان می شود افزایش قیمت آهن آلات، مصالح ساختمانی و دستمزد پیمانکاران و کارگران است است.شهروندی می گوید:"بیشتر وامی که می گیریم صرف پرداخت به پیمانکار و کارگران و خرید آهن با قیمت بالا می شود. قیمت ها متغیرندو این بی عدالتی محرز در بم به عینه دیده می شود. مسولان باید به فکر چاره باشند تا مردم بی گناه بم بیچاره تر از این نشوند."
تحلیلگر
در این مورد دکتر سیامک زند رضوی، جامعه شناس و استاد دانشگاه معتقد است:" در کشور ما یک سیستم مدیریت و برنامه ریزی از بالا به پایین وجود دارد، یعنی در جایی که برنامه ریزی می شود از همان جا برای اجرا ابلاغ صادر می شود، از همان جا نظارت می شود و کسی که برنامه ریزی می کند اساسا ممکن است از واقعیت شناخت خیلی کمی داشته باشد یا اصلا نداشته باشد.در ثانی ساختار اداری کشور به شدت بخشی نگر است. مثلا در بم بعد از وقوع زلزله، کمیته امداد، هلال احمر، بهزیستی وارد یک سری خدمات رسانی شدند. همزمان آموزش و پرورش، مدیریت بانک ها و ادارات مختلف، گروهی را جهت شناسایی اعضای سازمان های خود و کمک می فرستند و هرچند از نظر انسانی حرکت خوبی است اما واقعیت این است که ما یک سیستم امداد اضطراری از پایین مبتنی بر جامعه را طراحی نکرده بودیم و هر اداره ای باید مسئولیت خود را ول می کرد و می رفت دنبال پخت غذا و نصب چادر و رساندن مجروحان به بیمارستان. آیا این کار اصلا در توانش است؟ بماند! خود این دستگاه ها، نگاهشان به سطح بالاترشان است( مثلا اداره شهرستان به استان) در نتیجه این ها نمی توانند هماهنگ عمل کنند. نمونه ساده اش را در شهرهای خودمان می بینید. خیابان ها را دائم می کنند یک بار آب، یک بار برق، مخابرات و ... این عدم هماهنگی بخشی در شرایط اضطراری خودش فاجعه بار می شود."
او می افزاید:" وقتی اضطرار هم پیش می آید یعنی ارایه خدمات آب، برق، فاضلاب و بهداشت که باید به صورت منسجم در آیند، این بخش ها هر کدام ساز خود را می زنند و نمی توانند هماهنگ شوند."
او تاکید می کند:" کشور ما اساسا کشور «مبتنی بر اقتصاد نفتی است» که به آن کشورهای رانتیر نیز می گویند. ما جزو کشورهایی هستیم که به عوض آنکه در درجه اول به مالیات شهروندان متکی باشد، به درآمدی خارج از مالیات متکی است.این درآمد نوعی سروری و نوعی قدرت به دستگاه های اجرایی می دهد که می تواند نظر و خرد شهروندان را در برنامه ها لحاظ نکند، برای آنکه نیازی به خرد شهروندان ندارند. این دستگاه رانتی، بخشی و به شدت مترکز در شرایط بحرانی به شدت فلج می شود. درعین حال مشکلات بم جدا از مشکلات کشور نیست. فقط در شرایط اضطراری همه چیز به خوبی نمود پیدا می کند، یعنی هر تصمیمی، پیامدش ظرف یک هفته تا یک ماه آشکار می شود و چون در تصمیم گیری ها و هماهنگی های بین بخشی بسیار دشوار است و ما عادت به این نوع هماهنگی ها نداریم و با وجود آنکه هزینه خیلی زیادی صرف شده اما هنوز صورت مساله در برخی مسایل سرجایش باقی مانده است."
وی در پاسخ به این سوال که چرا طبق آمارها میزان مشکلات روان پریشی در بم 2 برابر نرم جهانی آن است می گوید:"اصل داستان برمی گردد به فرآیندی که شهروندان را بی اختیار می کند. انسان زنده مادامی که احساس می کند شرایط زندگی به درجه ای در کنترل خودش می باشد این احساس به او کمک می کند تا به دیگران کمک نماید. احساس شادی کند، با دیگران ارتباط برقرار نماید و اساسا از درون خودش خارج می شود و مسائل دیگران برایش مهم باشد.فرآیندی که در امدادرسانی، اسکان اضطراری و بعدا در اسکان موقت بم انجام شد، مدیریت بحران به سمتی رفت که شهروندان را از فرآیند برنامه ریزی، اجرا، ارزشیابی و تقسیم منابع محروم کند.در روزهای اول استدلال این بود که برای ایجاد امکانات امکان موقت نیروی کافی وجود ندارد، بنابراین از بیرون هم نیرو هم مصالح و هم امکانات وارد شد و حالا هم برای ساختن اقامتگاه دایم، ستاد بازسازی تاکید دارد که شما باید بروید پیمانکار بیاورید، یعنی شما به عنوان یک شهروند برخلاف جاهای دیگر کشور که خودتان راسا مدیریت اقتصادی واحد مسکونی را بر عهده می گیرید با ورود پیمانکار خلع ید می شوید. بی اختیار کردن شهروندان به هر دلیل و به هر درجه، موجب رفتن به درون خودشان است و این موجب می شود بیکاری، روزشان را به بطالت بکشد و برخی نزاع ها، گرایش به اعتیاد و ... صورت پذیرد.روان پریشی، پیامد بی اختیار کردن شهروندان بم بود که به هر دلیل که انجام شده است عوارضش همین است."
**********
ماههای اول که بحث بازسازی شهر بم مطرح بود کسی گمان نمی کرد که کار بازسازی و پویا سازی شهر بم با چالشهایی روبرو شود که منتقدان بسیاری را از میان کارشناسان و شهروندان به اظهارنظرهای مختلف در مورد کم کاری ها و کندی روند بازسازی وادار کند. اما در این میان مشکل بزرگتری ریشه دوانده است که رفع آن به سادگی برای دولتیها ممکن نیست.
آنچه از شواهد و ظواهر امر در بم برمی آید به دلایل مختلف، دیواری از کم اعتمادی و حتی بی اعتمادی بسیاری از شهروندان به بازسازان شهر بم به وجود آمده است که جز با تسریع روند بازسازی و عمل هرچه سریعتر به وعده ها برای ایجاد شهری پویا فرو ریختنی نیست.
شهر بم را باید به طور کامل از زیر آوار زلزله دیماه 82 بیرون آورد...مردم خسته اند.
